Gelişmekte olan ülkeler grubunda yer alan Türkiye’nin var olan doğal kaynaklarını verimli bir biçimde kullanması kaçınılmaz bir gerçektir. Kromit cevherleşmesi ve üretimi bakımından ülkemiz Dünya’da önemli bir yere sahiptir. Dünya da bilinen 7.6 x109 ton’luk kromit cevherinin % 95’i G. Afrika, Zimbabve, Rusya ve Kazakistan’da bulunmaktadır. Sadece G. Afrika rezervlerin % 73’ine sahiptir (Tablo 1.). Rezerv bakımından Dünya’daki kromit cevherinin % 1’inden daha azına sahip olmasına rağmen Türkiye, cevher üretimi bakımından 1996-2001 arasında 6 yıllık dönem içerisinde Dünya’da üretilen toplam 76,99 milyon ton kromit cevherinin 8,75 milyon ton cevher üretimi ile Dünya üretimin yaklaşık olarak % 11,5 oranını karşılamıştır.
Türkiye’deki kromit yataklarının tamamı Alp Orejenez kuşağı (Şekil 1) içerisinde yer alan ofiyolitler içerisindedir. Ofiyolitler içerisindeki kromit yataklarının boyutlarını ve rezervlerini stratiform yataklar ile karşılaştırıldıklarında oldukça küçük boyutlu ve düzensiz bir dağılıma sahip olmalarına rağmen, yatakların işletmeciğinin kolay olması ve buna bağlı olarak üretim maliyetinin düşük olmasından dolayı Dünya’daki önemlerini uzun yıllardan beri korumaktadır.
Türkiye’deki ilk kromit cevheri 1848 yılında Harmancık (Bursa)’da İngiliz Jeolog Lawrence Smith tarafından bulunmuştur. İlk kromit cevherin bulunmasından sonra 1850’li yıllardan itibaren kromit madencilik çalışmaları başlamıştır.
Türkiye’deki kromit madenciliği 1950’den önceki yıllarda daha ziyade işletmelerin kıyı şeridine yakın ve büyük mostraların olduğu yerlerde açık işletmeler şeklinde, krom cevherinde istenilen özelliklere sahip mostralar bulunması amacıyla yapılmıştır. Bu döneme ait krom madenciliği, yüzeyde belirgin mostrası olan kromit yataklarının rastlama ve onları tanıma şeklinde tarif edilebilmektedir. 1960’lı yıllardan başlayarak krom yataklarının işletmesinde yer altı madenciliği artmaya başlamış ve işletilebilir boyutlarda krom mostrası çabasına indirgenmiş bir aramacılık hakim olmuştur. Bu şekildeki bir aramacılık jeoloji biliminin pek yardımı olmaksızın yürütülmüştür. 1970’lı yılların sonlarına doğru jeoloji biliminin madencilik çalışmalarına katkısının artmasıyla birlikte krom madenciliğinde de önemli aşamalar olmuştur. Krom yataklarının aranmasında peridotitlerin harzburjit ve dunit olarak alt birimlere ayrılması, bu birimler arasındaki sınır ilişkileri, lineasyon, foliasyon ve faylanma gibi yapısal etkiler yardımıyla iç yapının açıklığa kavuşturulması, arama ve üretim çalışmalarında sağlam ve gerekli bir temel oluşturmuştur. Mostra veren veya yer altında izlenmiş bulunan merceklerden hareketle krom yatakları doğrultu ve eğim yönlerinde geliştirilebilmekte; mostrası olamayan merceklerin nerelerde olabileceği saptanabilmektedir.
Tablo.1. Dünya’daki önemli kromit cevheri çıkaran ülkeler ve rezerv durumları (U.S.G.S, Mineral Commodity Summaries, 1996-2001). (Toplam rezerv; günün koşullarında ekonomik rezervi, ekonomik sınırın biraz üstünde ve biraz altında olan kaynakları içermektedir.).
|
|
Yıllık üretim ve Rezervler (Bin ton.) |
|
Ülkeler/Yıl |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
2001 |
Top.Rez. |
|
Cezayir |
235 |
- |
100 |
86 |
90 |
90 |
6.100 |
|
Brezilya |
450 |
330 |
330 |
360 |
350 |
- |
17.000 |
|
Finlandiya |
582 |
611 |
611 |
611 |
610 |
- |
120.000 |
|
Hindistan |
1.363 |
1.360 |
1.363 |
1.310 |
1.400 |
1.500 |
57.000 |
|
İran |
129 |
200 |
200 |
212 |
200 |
- |
2.400 |
|
Kazakistan |
1.190 |
1.000 |
1.600 |
1.600 |
1.600 |
2.300 |
320.000 |
|
Rusya |
97 |
150 |
130 |
130 |
130 |
- |
460.000 |
|
Güney Afrika |
5.018 |
5.780 |
5.500 |
6.480 |
6.500 |
5.400 |
5.500.000 |
|
Türkiye |
2.000 |
1.750 |
1.600 |
1.400 |
1.500 |
500 |
20.000 |
|
Zimbabve |
428 |
680 |
660 |
660 |
650 |
- |
930.000 |
|
Diğer Ülkeler |
428 |
639 |
600 |
701 |
700 |
2.300 |
99.000 |
|
Toplam |
11.920 |
12.500 |
12.094 |
12.849 |
13.030 |
11.520 |
7.531.500 |
Şekil.1. Alp Orejenez kuşağındaki ofiyolitlerin dağılımı (Juteau, 2004’den sadeleştirilmiştir).
Kaynaklar:
JUTEAU, T. 2004.The Ophiolites of Khoy (NW Iran): Their Significance in The Tethyan Ophiolite Belts of The Middle-East. C.R. Geoscience 336 105-108.
USGS. 1996-2001. Geological Survey Mineral Commodity Summaries. P. 46-47.